ამასთან, თავად კორტიზოლი აუცილებელია ორგანიზმის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის. ის მონაწილეობს გლუკოზის დონის, ნივთიერებათა ცვლისა და არტერიული წნევის რეგულაციაში, ასევე ეხმარება ორგანიზმს სტრესთან ადაპტაციაში. ამიტომ მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, როდის არის კორტიზოლის მატება ორგანიზმის ნორმალური რეაქცია და როდის შეიძლება ის დაკავშირებული იყოს მისი რეგულაციის დარღვევასთან.
როგორ გამოიმუშავებს ორგანიზმი კორტიზოლს?
კორტიზოლი გამომუშავდება თირკმელზედა ჯირკვლებში, ხოლო მის დონეს ტვინი ჰიპოთალამუსისა და ჰიპოფიზის მეშვეობით არეგულირებს. ეს სისტემა უკუკავშირის პრინციპით მუშაობს: როდესაც ორგანიზმს მეტი კორტიზოლი სჭირდება, თირკმელზედა ჯირკვლები იღებენ სიგნალს, რომ მისი გამომუშავება გაზარდონ. როდესაც საჭიროება მცირდება, სიგნალი სუსტდება და ჰორმონის გამომუშავებაც მცირდება.
კორტიზოლს ასევე აქვს ბუნებრივი სადღეღამისო რიტმი: ჩვეულებრივ, მისი დონე უფრო მაღალია დილით, ხოლო დღის განმავლობაში თანდათან მცირდება და ყველაზე დაბალ მნიშვნელობებს საღამოსა და ღამით აღწევს.
რა ემართება კორტიზოლს სტრესის დროს?
სტრესი ერთ-ერთი ის სიტუაციაა, როდესაც ორგანიზმს დროებით მეტი კორტიზოლი სჭირდება. ამიტომ მისი დონე იზრდება, რაც ეხმარება ორგანიზმს ენერგიის მობილიზებაში და დატვირთვის დროს მნიშვნელოვანი სისტემების მუშაობის შენარჩუნებაში.
ეს ნორმალური ფიზიოლოგიური რეაქციაა. კორტიზოლი მთელი დღის განმავლობაში ერთ დონეზე არ უნდა რჩებოდეს: ის იზრდება მაშინ, როდესაც ორგანიზმს ეს სჭირდება, და მცირდება, როდესაც ასეთი რეაქციის საჭიროება გადის.
ამიტომ რამდენიმე დღე ძლიერი განცდებით, უძილო ღამე ან მნიშვნელოვანი მოვლენის წინ დაძაბულობა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ადამიანს კორტიზოლი ქრონიკულად მომატებული აქვს.
და რას უწოდებენ კორტიზოლის სიჭარბეს?
კორტიზოლის ხანგრძლივი სიჭარბის დროს მართლაც შეიძლება გაიზარდოს ცხიმოვანი ქსოვილი მუცლისა და ტანის არეში. თუმცა მხოლოდ მუცლის ზომის ზრდა არ ნიშნავს, რომ მიზეზი კორტიზოლთან არის დაკავშირებული. მასზე შეიძლება გავლენას ახდენდეს კვება, ფიზიკური აქტივობა, ასაკი, აღნაგობის თავისებურებები და სხვა ფაქტორები.
ჰორმონის პათოლოგიური სიჭარბის დროს, როგორც წესი, სხვა ცვლილებებიც ჩნდება: სახე შეიძლება უფრო მომრგვალებული გახდეს, მცირდება კუნთების ძალა, კანი თხელდება და უფრო ადვილად ჩნდება სისხლჩაქცევები, ჩნდება ფართო წითელ-იისფერი სტრიები.
ასეთი ნიშნების ერთობლიობა შეიძლება აღინიშნებოდეს ჰიპერკორტიციზმის დროს. ეს იშვიათი მდგომარეობაა, რომელიც შეიძლება დაკავშირებული იყოს გარკვეულ დაავადებებთან ან გლუკოკორტიკოიდული პრეპარატების ხანგრძლივ გამოყენებასთან.
ამასთან, ცალკე სამედიცინო ტერმინი „კორტიზოლის მუცელი“ არ არსებობს. ეს სოციალური ქსელებიდან გავრცელებული პოპულარული გამოთქმაა, რომლითაც მუცლის ზომის ზრდას კორტიზოლს უკავშირებენ. მედიცინაში კი ცალკე მუცლის ფორმას არ აფასებენ — მნიშვნელობა აქვს ცვლილებების ერთობლიობას და სხვა სიმპტომებს.
როგორ განვსაზღვროთ კორტიზოლის დონე?
კორტიზოლის გაზომვა შესაძლებელია სისხლში, ნერწყვში ან შარდში. ამასთან, ყველა ანალიზისთვის უნივერსალური ნორმა არ არსებობს: რეფერენსული მნიშვნელობები დამოკიდებულია ბიოლოგიურ მასალაზე, კვლევის ჩატარების დროზე და ლაბორატორიის მიერ გამოყენებულ მეთოდზე.
მაგალითად, სისხლში კორტიზოლის დონე დილით ნორმაში უფრო მაღალია, ვიდრე საღამოს. ნერწყვში კი ის, პირიქით, ღამისთვის მნიშვნელოვნად უნდა შემცირდეს. ამიტომ შედეგის ინტერპრეტაციისას მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ არა მხოლოდ პასუხის ფურცელში მითითებული რიცხვი, არამედ ისიც, როდის და რა მეთოდით ჩატარდა ანალიზი.
რომელი ანალიზები გამოიყენება კორტიზოლის შესამოწმებლად?
კორტიზოლის პათოლოგიურ სიჭარბეზე ეჭვის შემთხვევაში ექიმმა შეიძლება დანიშნოს თავისუფალი კორტიზოლის გამოკვლევა 24-საათიან შარდში, გვიანი საღამოს კორტიზოლის გამოკვლევა ნერწყვში ან დექსამეტაზონის ტესტი. მეთოდის არჩევანი კონკრეტულ სიტუაციაზეა დამოკიდებული.
კორტიზოლზე სისხლის ჩვეულებრივი ანალიზი არ არის შესაფერისი იმისთვის, რომ დამოუკიდებლად შეამოწმოთ „მომატებული მაქვს თუ არა კორტიზოლი“: მისი შედეგი დამოკიდებულია დღის მონაკვეთზე და სხვა ფაქტორებზე. ამიტომ შემთხვევით ჩაბარებული სისხლის ანალიზი ჰიპერკორტიციზმის დადასტურების ან გამორიცხვის საშუალებას არ იძლევა.
თუ ექიმს კორტიზოლის პათოლოგიურ სიჭარბეზე აქვს ეჭვი, ის აფასებს არა ერთ მაჩვენებელს, არამედ სიმპტომების ერთობლიობას და მათ ცვლილებას დროთა განმავლობაში. გამოკვლევის მიზეზი შეიძლება იყოს:
- შესამჩნევი და თანდათანობით მზარდი წონის მატება, ძირითადად ტანის არეში;
- სახის მკვეთრად მომრგვალება;
- ფართო წითელ-იისფერი სტრიები;
- კანის გათხელება და სისხლჩაქცევების ადვილად გაჩენა;
- უჩვეულო კუნთოვანი სისუსტე;
- არტერიული წნევის ან გლუკოზის დონის მატება.
ცალკე მნიშვნელოვანია ექიმს აცნობოთ მიღებული მედიკამენტების შესახებ. გლუკოკორტიკოიდული პრეპარატების ხანგრძლივმა გამოყენებამ ასევე შეიძლება გამოიწვიოს კორტიზოლის სიჭარბისთვის დამახასიათებელი სიმპტომები.
ამასთან, მხოლოდ მუცლის ზომის გაზრდა, მომრგვალებული სახე, დაღლილობა ან ცუდი ძილი არ წარმოადგენს საკმარის საფუძველს ჰიპერკორტიციზმის სავარაუდოდ. ასეთი სიმპტომები სხვადასხვა მდგომარეობის დროს გვხვდება.
რისი გაკეთება შეიძლება დამოუკიდებლად?
თუ საქმე დადასტურებულ დაავადებას კი არა, არამედ მუდმივ სტრესსა და გადატვირთვას ეხება, ამოცანა არ არის კორტიზოლის ნებისმიერ ფასად „დაწევა“.
ბევრად უფრო სასარგებლოა ძილის ნორმალური რეჟიმის დაცვა, რეგულარული მოძრაობა, სრულფასოვანი კვება და დატვირთვის პერიოდებს შორის აღდგენისთვის დროის დატოვება. არ არსებობს სპეციალური ვარჯიში, პროდუქტი ან დანამატი, რომელიც კორტიზოლის „დასაწვავად“ ან „გამოსაყვანად“ უნდა გამოიყენოთ.
არ ღირს კორტიზოლის შესამცირებლად ბიოლოგიურად აქტიური დანამატების (BAA) ან მედიკამენტების დამოუკიდებლად მიღება. თუ ჰორმონი მართლაც პათოლოგიურად არის მომატებული, პირველ რიგში მიზეზი უნდა დადგინდეს და მხოლოდ ამის შემდეგ შეირჩეს მკურნალობა.
მთავარი
კორტიზოლი აუცილებელი ჰორმონია, ხოლო სტრესის დროს მისი მატება ორგანიზმის ნორმალური რეაქციაა. ის უნდა გაიზარდოს მაშინ, როდესაც ეს აუცილებელია, ხოლო დატვირთვის დასრულების შემდეგ — შემცირდეს.
„კორტიზოლის სახე“ და „კორტიზოლის მუცელი“ სამედიცინო დიაგნოზები არ არის. მხოლოდ სახის ფორმის ცვლილება ან მუცლის ზომის ზრდა კორტიზოლის დონის განსაზღვრის საშუალებას არ იძლევა. მნიშვნელობა აქვს სიმპტომების ერთობლიობას, მათ გამოხატულებას და იმას, თუ როგორ იცვლება ისინი დროთა განმავლობაში.
თუ გაწუხებთ წონის პროგრესირებადი მატება, გარეგნობის მკვეთრად გამოხატული ცვლილებები ან რამდენიმე დამახასიათებელი სიმპტომი ერთდროულად, ღირს ამის განხილვა ენდოკრინოლოგთან. SILK Medical-ში შესაძლებელია ენდოკრინოლოგის კონსულტაციის მიღება თბილისში და ბათუმში. მიღება ტარდება რუსულ, ქართულ და ინგლისურ ენებზე.
